द ग्लोबल टाइम्स – ग्लोबल स्त्रीदर्पण

नवी मुंबईतील सुमारे १,००० कचरा वेचक महिलांच्या जीवनात सन्मान आणि स्वाभिमान निर्माण करण्यापासून ते अडचणीत सापडलेल्या मुली-महिलांना आधार देण्यापर्यंत, तसेच स्त्रीभ्रूणहत्येविरोधात जनजागृती आणि प्रतिबंधात्मक उपक्रम राबवण्यापर्यंत प्रा. वृषाली मगदूम यांचे कार्य गेली तीन दशके सातत्याने सुरू आहे. समाजातील वंचित घटकांसाठी केलेल्या त्यांच्या उल्लेखनीय कार्याची दखल घेत त्यांना अनेक पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे.

शिक्षिका ते समाजसेविका

कोरेगाव येथे जन्मलेल्या वृषाली मगदूम यांच्यावर लहानपणापासूनच समानतेचे संस्कार झाले. त्यांचे वडील स्वातंत्र्यसैनिक होते. इंग्रजी साहित्याच्या प्राध्यापिका म्हणून त्यांनी अनेक वर्षे अध्यापन केले आणि विद्यार्थ्यांच्या आवडत्या शिक्षिका म्हणून ओळख निर्माण केली. २०११ मध्ये सेवानिवृत्तीनंतर त्यांनी पूर्णवेळ समाजकार्यात स्वतःला वाहून घेतले.

त्यांचे पती प्रा. डॉ. अजित मगदूम यांच्यासोबत त्यांनी ‘सत्यशोध’ संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेच्या माध्यमातून ३५ अंध विद्यार्थ्यांना सामान्य शाळांमध्ये शिक्षणाची संधी मिळवून देत त्यांना स्वावलंबी बनविण्यात आले.

समाजपरिवर्तनाची वाटचाल

वृषालीताई नवी मुंबईतील स्त्री-मुक्ती संघटनेच्या प्रमुख म्हणून कार्यरत आहेत. त्यांच्या नेतृत्वाखाली ११ झोपडपट्ट्यांमधील सुमारे १,००० कचरा वेचक महिलांना संघटित करण्यात आले. मराठवाड्यातून स्थलांतरित होऊन कचरा वेचून उदरनिर्वाह करणाऱ्या या महिलांना ओळखपत्र, रेशनकार्ड आणि विविध शासकीय सुविधांचा लाभ मिळवून देण्यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले.

आज अनेक महिला सुका-ओला कचरा वर्गीकरण, खत निर्मिती आणि बचतगटांच्या माध्यमातून आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होत आहेत. डम्पिंग ग्राउंडवरील अवलंबित्व कमी करून अधिक सन्मानजनक उपजीविकेच्या संधी निर्माण करण्यात यश मिळाले आहे.

या महिलांच्या शिक्षणासाठीही त्यांनी विशेष पुढाकार घेतला. दहावीची परीक्षा देऊ इच्छिणाऱ्या ११ महिलांसाठी मोफत मार्गदर्शन, वह्या-पुस्तके, परीक्षा शुल्क आणि अभ्यासासाठी आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आल्या. परीक्षेपूर्वी त्यांना भरपगारी रजाही देण्यात आली. परिणामी या महिलांनी यशस्वीपणे दहावी उत्तीर्ण केली.

या प्रयत्नांचे परिणाम पुढील पिढीतही दिसून येतात. काहींची मुले अभियांत्रिकी, हॉटेल मॅनेजमेंट आणि समाजकार्य यांसारख्या क्षेत्रांत शिक्षण घेऊन स्वतःची ओळख निर्माण करत आहेत.

अडचणीत सापडलेल्या आणि अन्यायाला सामोऱ्या जाणाऱ्या मुली-महिलांना आधार देण्यासाठीही वृषालीताई सातत्याने कार्यरत आहेत. पोलिस, रुग्णालये आणि संबंधित यंत्रणांशी समन्वय साधत त्या महिलांना कायदेशीर, आरोग्यविषयक आणि सामाजिक मदत मिळवून देतात.

कामाच्या ठिकाणी महिलांसाठी सुरक्षित आणि सन्मानजनक वातावरण निर्माण करण्यासाठी त्या सिडको, महापालिका, स्टेट बँक आणि CISF च्या समित्यांमध्ये सदस्य म्हणून कार्यरत आहेत. अनेक तक्रारींचे निवारण करून महिलांना न्याय मिळवून देण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

स्त्रीभ्रूणहत्या रोखण्यासाठी राज्य शासनाच्या समितीत काम करताना त्यांनी जनजागृती, तपास आणि प्रतिबंधात्मक उपक्रमांमध्ये सक्रिय सहभाग नोंदवला आहे.

कौटुंबिक हिंसाचाराला सामोरे जाणाऱ्या महिलांना कायदेशीर मार्गदर्शन, मानसिक आधार आणि स्वावलंबनाचा मार्ग उपलब्ध करून देण्याचे कार्यही त्या सातत्याने करीत आहेत.

लेखणी आणि सामाजिक बांधिलकी

समाजकार्याबरोबरच वृषाली मगदूम यांनी लेखन क्षेत्रातही उल्लेखनीय योगदान दिले आहे. त्यांच्या ११ पुस्तकांचे प्रकाशन झाले असून कचरा वेचक आणि वंचित महिलांच्या जीवनसंघर्षाला त्यांनी आपल्या लेखणीतून शब्द दिले आहेत.

पहाटे ४ वाजता उठून लेखन करणाऱ्या वृषालीताई दिवसाचा मोठा भाग झोपडपट्ट्या, पोलीस ठाणे आणि न्यायालयांमध्ये समाजकार्य करत घालवतात. स्त्री चळवळीचा प्रवास, महिलांचे बदलते प्रश्न आणि सामाजिक वास्तव यांचा अभ्यास करण्यासाठी त्या विविध परिषद, कार्यशाळा आणि जनजागृती उपक्रमांमध्ये सक्रिय असतात. महाराष्ट्रात एकल महिलांच्या प्रश्नांवरही त्या सातत्याने काम करत आहेत.

संघर्षातून उभा राहिलेला प्रेरणेचा वारसा

गरिबी, जातीय विषमता आणि स्त्री-पुरुष असमानता या अनेक सामाजिक समस्यांच्या मुळाशी असल्याचे वृषाली मगदूम मानतात. या आव्हानांवर मात करण्यासाठी सातत्याने काम करणे हीच खरी समाजसेवा असल्याचा त्यांचा विश्वास आहे.

गेली ३० वर्षे त्यांनी हजारो महिलांच्या आयुष्यात स्वाभिमान, आत्मविश्वास आणि आशेची नवी ज्योत पेटवली आहे. एका व्यक्तीच्या समर्पित प्रयत्नांमुळे समाजात किती मोठा बदल घडू शकतो, याचे प्रेरणादायी उदाहरण म्हणजे प्रा. वृषाली मगदूम. त्यांची कार्ययात्रा आजही अनेकांना परिवर्तनासाठी उभे राहण्याची प्रेरणा देत आहे.