भारतीय संस्कृतीत प्रत्येक सणामागे एक तात्त्विक, सामाजिक आणि पर्यावरणीय संदेश दडलेला असतो. त्याच धाग्यात गुंफलेला आहे वसुबारस हा सण — जो दीपावलीच्या उत्सवाची सुरुवात दर्शवतो. वसुबारस हा सण आश्विन कृष्ण पक्षाच्या द्वादशीला साजरा केला जातो. “वसु” म्हणजे गाय आणि “बारस” म्हणजे बारावा दिवस. त्यामुळे या दिवशी गोमातेची पूजा केली जाते म्हणून याला गोवत्स द्वादशी असेही म्हणतात. वसुबारस सणाची उत्पत्ती प्राचीन कृषीप्रधान भारतात झाली. त्या काळी गाई केवळ दूध देणारी जनावरे नव्हती, तर शेती, आरोग्य आणि अन्नपुरवठ्याचे केंद्रबिंदू होत्या. शेण आणि मूत्र यांचा उपयोग शेतीसाठी खत म्हणून होत असे; त्यामुळे गाय मानवाच्या जीवनाशी थेट जोडलेली होती. म्हणूनच या दिवशी लोक गाईच्या उपकारांची आठवण ठेवून तिचे पूजन करतात. हळूहळू ही प्रथा धार्मिक स्वरूप धारण करून सणात परिवर्तित झाली. या दिवशी सकाळी गाई-वासराला स्नान घालून त्यांना फुलांच्या माळा, हलदी-कुंकू आणि कपडे लावून सजवले जाते. वासराला गोड खाऊ, गूळ, तूप, डाळ, आणि भात अर्पण केले जाते. महिलावर्ग या दिवशी उपवास करतो आणि गोमातेच्या पायांवर नमन करतो. “गोवत्स पूजन” या विधीला विशेष महत्त्व आहे. या वेळी गाय आणि वासराभोवती प्रदक्षिणा घालून समृद्धी, संतती आणि घरातील मंगलासाठी प्रार्थना केली जाते. वसुबारस महाराष्ट्र, गुजरात, मध्य प्रदेश, राजस्थान आणि उत्तर भारतातील काही भागांमध्ये विशेष उत्साहाने साजरी केली जाते. काही ठिकाणी खऱ्या गाई-वासराचे पूजन केले जाते, तर जिथे ते शक्य नसते, तिथे मातीच्या गाई-वासरांच्या मूर्ती बनवून त्यांची पूजा केली जाते. या सणाद्वारे शेतकरी, गवळी आणि जनावरांवर अवलंबून असलेला समाज आपली कृतज्ञता व्यक्त करतो. या सणाचा खरा अर्थ म्हणजे कृतज्ञतेची भावना आणि निसर्गाशी नातं जपणं. गाय ही केवळ धार्मिक प्रतीक नाही; ती आपल्या अन्नसाखळीचा, पर्यावरणाचा आणि संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. वसुबारस आपल्याला स्मरण करून देते की, समृद्धी केवळ धनाने नाही तर परिश्रम, निसर्ग, आणि सहजीवन यांच्या सन्मानाने येते. म्हणूनच दीपावलीचा हा पहिला दिवस “प्रकाशाचा नव्हे, कृतज्ञतेचा आरंभ” मानला जातो.